Chaebol nghĩa là gì — và vì sao phim Hàn lặp lại

Xem vài bộ phim Hàn là gặp nhân vật chaebol: người thừa kế, cuộc tranh giành tài sản, chuyện tình giữa thiếu gia và người bình thường.

Điểm lạ là từ này được xuất khẩu mà không cần dịch. Phụ đề tiếng Anh viết chaebol, và Từ điển Oxford đã có mục này từ năm 1989.

Với người Việt còn có một đầu mối riêng: tiếng Việt có đúng chữ Hán đó — 財閥, đọc là tài phiệt. Báo Việt Nam vẫn viết "tài phiệt Hàn Quốc".

Nhìn nhanh

Hai dòng trong bảng đó không khớp với nhau. Từ điển ghi sở hữu gia đình vào định nghĩa; luật cạnh tranh Hàn Quốc thì bỏ hẳn tiêu chí đó ra. Dòng nào áp dụng còn tùy bạn đang đọc phụ đề phim hay đọc danh sách hằng năm của cơ quan quản lý — và báo tiếng Anh gần như không bao giờ nói rõ mình đang dùng dòng nào.

Cùng một chữ, ba ngôn ngữ

Chaebol đến từ zaibatsu (財閥) của Nhật — cùng chữ Hán. Trước Thế chiến I, các tập đoàn gia đình đa ngành của Nhật được gọi bằng từ đó.

Với bạn đọc Việt Nam, điều này rút ngắn quãng đường học từ mới. 財閥 trong tiếng Việt là tài phiệt, trong tiếng Nhật là zaibatsu, trong tiếng Hàn là chaebol. Ba âm đọc của một chữ, và cả ba đều chỉ cùng một kiểu cấu trúc.

Từ đó rút ra hai điều.

Thứ nhất, cấu trúc này không riêng của Hàn Quốc. Tập đoàn đa ngành do gia đình chi phối từng có ở Nhật và hiện có ở nhiều nước Đông Nam Á, Việt Nam trong đó. Nên đường vào từ này nhanh nhất là nghĩ tới tập đoàn gia đình ở nước mình.

Thứ hai, vậy mà cái tên lại thành của Hàn Quốc. Zaibatsu Nhật bị giải thể sau 1945 và cấu trúc kế thừa được bàn dưới một từ khác (keiretsu). Chaebol Hàn Quốc thì tiếp tục lớn lên — và từ lọt vào từ điển tiếng Anh là từ Hàn.

Cũng nên đặt chaebol cạnh những từ tiếng Hàn khác mà tiếng Anh đã nhận: hallyu, mukbang, daebak, oppa. Phần lớn vào qua văn hóa đại chúng và ẩm thực, và vào trong thập niên 2010–2020. Chaebol đi trước tất cả vài chục năm và vào qua báo chí kinh tế. Tiếng Anh cần từ này từ 1989 vì không có nó thì không viết được tin tài chính về Hàn Quốc.

'Chaebol' và 'tập đoàn doanh nghiệp' là hai từ khác nhau

Nhưng tin tức Hàn Quốc dùng cả hai, và chỉ khi tách chúng ra thì bản tin mới đọc được cho đúng.

Chaebol là từ đời thường và từ báo chí. Cốt lõi là gia đình chi phối — nên từ điển Oxford mới ghi hẳn sở hữu gia đình vào định nghĩa.

Tập đoàn doanh nghiệp là thuật ngữ pháp lý. Luật cạnh tranh Hàn Quốc định nghĩa đó là tập hợp "các công ty do một chủ thể chi phối trên thực tế". Chủ thể ấy có thể là người hoặc là một công ty — nghĩa là không cần sở hữu gia đình vẫn thành tập đoàn.

Sự tách đôi này có nguyên nhân chế độ. Năm 1986, sửa đổi lần hai Luật Thương mại công bằng đưa vào một gói: cấm lập công ty holding, chế độ chỉ định tập đoàn lớn, cấm sở hữu chéo, trần tổng vốn góp. Muốn quản thì phải định nghĩa, mà định nghĩa thì không dùng được tiêu chí mơ hồ như "gia đình".

Nên khi báo viết "tập đoàn ○○ được chỉ định là tập đoàn lớn", câu đó không nói ai sở hữu, mà nói quy mô tài sản đã vượt ngưỡng luật định. Danh sách này công bố hằng năm và kèm nghĩa vụ công bố thông tin cùng hạn chế giao dịch nội bộ, nên trang kinh tế Hàn coi đó là tin riêng mỗi năm.

Ba lý do cấu trúc khiến phim lặp lại bối cảnh này

Không phải biên kịch lười. Bối cảnh này làm việc thật.

Một: xung đột có sẵn trong thiết lập. Tranh chấp thừa kế, hôn nhân sắp đặt, tranh giành quyền điều hành, anh em kèn cựa. Không phải bịa ra gì cả.

Hai: cho phép viết chênh lệch giai tầng trong bối cảnh hiện đại. Ở xã hội không còn quý tộc, gia tộc chaebol gần như là công cụ duy nhất để viết thứ bậc. Đó là lý do rất nhiều phim tình cảm Hàn ghép người thừa kế với người bình thường — chính là khoảng cách thân phận của phim cổ trang dời sang thời nay.

Ba: trao cho nhân vật chính khả năng làm mọi thứ. Trong phim hình sự, nó cho phép nhân vật dùng tiền và quan hệ để phá vỡ rào cản thủ tục. Mô-típ "thiếu gia kiêm cảnh sát" lặp lại vì đặt đặc quyền và công quyền vào một người thì mạch phim chạy nhanh hơn.

Sự lặp lại này cũng bị phê phán. Thực tế phức tạp hơn phim nhiều, và dùng nó làm phông nền lãng mạn thì vấn đề xã hội thật bị lãng mạn hóa. Chuyện thừa kế ngoài đời kéo dài nhiều năm qua cơ cấu cổ phần và nghĩa vụ thuế; phim rút gọn thành một tờ di chúc và một cuộc họp hội đồng quản trị.

Từ này không trung tính

Đây là chỗ người xem nước ngoài bỏ sót nhiều nhất. Ở Hàn Quốc, gọi ai đó là chaebol không phải lời khen.

Công lao dẫn dắt tăng trưởng công nghiệp và chỉ trích về cấu kết chính trị, kế thừa thiếu minh bạch, dồn việc cho công ty trong nhà — cùng nằm trong một từ. Nhiệt độ của nó đổi mạnh theo ngữ cảnh. Doanh nghiệp gần như không bao giờ tự gọi mình là chaebol; văn bản chính thức viết "tập đoàn".

Nhân vật chaebol vừa được viết cho hào nhoáng vừa thường là phản diện chính là phản chiếu tính hai mặt đó. Khán giả vừa hưởng thụ sự giàu có vừa mong nhân vật bị trừng phạt — và saida, cảm giác giải tỏa, nổ ra thường xuyên nhất là ngay trước mặt nhân vật này.

Ở nước bạn thì sao

Với bạn đọc Việt Nam, phép so sánh này rất gần: tập đoàn do gia đình chi phối trải khắp nhiều ngành, điều hành truyền lại trong nhà, tỷ trọng lớn trong nền kinh tế. Đặt gia tộc chaebol trong phim lên cấu trúc đó thì quan hệ nhân vật sáng ra rất nhanh — quan hệ thông gia, việc bố trí người nhà ở các công ty con, và cái gọi là "đi học việc" thực chất là huấn luyện người kế nhiệm.

Đọc thêm

• 'Saida' và 'goguma' không phải nước ngọt và khoai lang — cảm giác hay nổ ra nhất trước mặt nhân vật này
• Kính ngữ biến mất ở đâu trong phụ đề — vì sao lời thoại trong gia tộc chaebol đặc biệt rối
• 'Sikgu' nghĩa là những cái miệng cùng ăn — một cách khác tiếng Hàn gọi tên quan hệ
• Bản đồ các kênh truyền hình Hàn Quốc — những phim này phát ở đâu

Nguồn

• Newsquest — Shin Dong-kwon bàn về chính sách cạnh tranh: chaebol, hay tập đoàn doanh nghiệp là gì?
• Korea.net — Những từ tiếng Hàn mới được đưa vào Từ điển Oxford
• Segye Ilbo — Khảo sát sử dụng quốc ngữ của Viện Quốc ngữ Hàn Quốc